De Edinburgh vaults: wat ze zijn en hoe je erin komt

Begin bij de brug, want zonder die brug klopt er niets van dit verhaal. De Old Town van Edinburgh ligt op een heuvelrug met steile dalen aan weerszijden. In de jaren 1780 wilde de stad de heuvelrug naar het zuiden verbinden met de universiteit, en de enige manier om dat te doen was een viaduct over het dal van de Cowgate te leggen. Dat viaduct is de South Bridge, voltooid in 1788, en het heeft negentien bogen.

Wat het vreemd maakt, is wat er daarna gebeurde. Aan beide zijden van de brug werden gebouwen opgetrokken, van de bodem van het dal tot aan het niveau van de nieuwe straat, zodat de constructie erachter verdween. Loop vandaag over de South Bridge en je loopt over een viaduct zonder dat je ook maar het gevoel hebt dat je erop staat. Slechts één boog, de boog die de Cowgate overspant, is nog vanaf de straat zichtbaar.

De vaults zijn de overgebleven ruimtes in die bogen. In plaats van ze met puin te vullen, metselden de bouwers de uiteinden dicht en verhuurden de ontstane ruimtes als commerciële panden. Op sommige plaatsen stapelen de kamers zich vier niveaus diep op. Ze hebben tongewelven, zijn opgetrokken uit natuursteen en hebben geen ramen, geen schoorstenen, geen afvoer en geen enkel natuurlijk licht.

Ongeveer dertig jaar lang was dat goed genoeg. Schoenmakers, smeden, messenmakers en herbergen namen ze omdat ze goedkoop en centraal gelegen waren, en de Old Town had in 1800 een schrijnend gebrek aan ruimte. Toen won het vocht. Water sijpelde door het wegdek erboven, de gewelfde daken waren nooit goed afgedicht en er was geen enkele plek waar het naartoe kon. De ambachtslieden vertrokken.

Leeg, en dat verrast mensen. Een vault-kamer is een stenen ruimte van zo’n vier of vijf meter breed met een gewelfd plafond, geen ramen, en een vloer van aangestampte aarde of natuursteen. Er staat niets in. Welke meubels, voorraden of machines er ooit stonden, zijn twee eeuwen geleden met de handelaren verdwenen.

Wat er wel is, is schaal en stilte. De kamers lopen in elkaar over via deuropeningen in de tussenmuren, dus je beweegt je door een reeks ruimtes in plaats van rond één enkele ruimte, en het geluid gedraagt zich vreemd: het gebogen steen gooit stemmen naar je terug. De meeste gidsen zetten de lamp op een gegeven moment neer en laten de groep stil zijn, en die minuut is wat mensen achteraf beschrijven.

Het is koud. Ongeveer tien graden, het hele jaar door, omdat er geen daglicht is en geen ventilatie om dat te veranderen. In augustus, als je van een warme straat naar beneden komt, is het verschil schrikbarend. Elke aanbieder zegt dat je een extra laag moet meenemen en ongeveer de helft van elke groep doet dat niet.

En het is donker op een manier waarop binnenduisternis meestal niet is. Er is daar beneden helemaal geen restlicht — geen ramen, geen kieren, niets onder een deur. Wat de gids bij zich draagt, is de volledige verlichting, en daarom worstelt een telefooncamera en zijn de foto’s in de aanbiedingen allemaal gemaakt met apparatuur die jij niet hebt meegenomen.